Vragen aan en antwoorden van Erik Smid

Hoe kan ik zelf meer verdieping aanbrengen in het werken met complexe gezinsproblematiek?
Het is de kunst om bij complexe gezinsproblematiek alle verschillende relationele lagen binnen de context te onderscheiden en losse delen weer samen te voegen tot een wezenlijk geheel. Dit doe je niet door alleen droog een dossier door te lezen, maar door alle gezinsleden op een flip-over uit te tekenen. Dus zoek de onderlinge verbanden! Dan zal je zien dat het gezinssysteem meer tastbaar wordt, dat je oog gaat krijgen voor de krachtpersonen en overzicht krijgt hoe de gezinsleden tegen over elkaar staan.

Hoe kan ik meer begrijpen van complexe gezinsproblematiek?
Vraag je altijd af: wat is de functie van alle deelnemers binnen het geheel? Mensen die wij (onbewust) etiketteren kunnen ongezien een waardevolle functie in het gezin hebben. Zo kan een werkeloze vader een belangrijke steunpilaar zijn voor de kinderen of moeder, de aanwezigheid van een verslaafde familielid kan van belangrijke emotionele betekenis zijn voor een broer of zus, etc. Met andere woorden: laat je niet afleiden door de drama van gezinsleden aan de buitenkant en kijk naar de functie van de persoon in het gehele systeem. Dan overzie je het hele gezinssysteem en weet je wat te doen.

Hoe loop ik zo min mogelijk leeg in het begeleiden van gezinnen waar heel veel aan de hand is?
Wees stoïcijns positief richting de mogelijkheden van het gezin, wees spaarzaam in het uitten. Als je positief bent en je wilt zo snel mogelijk alles veranderen binnen het gezin, loop je in je energie leeg. Gebruik je positiviteit om met mate interventies te plegen op een creatieve en strategische wijze, waarbij je in kleine stapjes vooruitgang boekt. Creëer overzicht, handel strategisch, waardoor je vanuit je zelfzorg goed bij jezelf blijft. Regelmatig hoor ik: ‘Soms zakt de moed mij in de schoenen bij sommige gezinnen, hoe zorg ik dat ik niet ‘verzuip’? Laat je niet infecteren door de drama van het gezin. Als je de drama in het gezin wil oplossen, is het nodig voorbij de drama te kijken. Word je geïnfecteerd, dan raak je onderdeel van een (machteloos) gezinssysteem. Je aanwezigheid is dan zinloos, of het moet jouw eigen drama dienen in geval van een persoonlijk leerproces. Echter, als dit laatste aan de orde is, dan gaat dit het gezin niet helpen. Kijk naar je proces van afstand-nabijheid en let op je zelfzorg. Probeer eerst het gehele systeem te doorgronden, dan pas te handelen. Ik zeg altijd tijdens trainingen: loop eerst als een hyena om het systeem heen, overzie en handel. Terwijl hulpverleners liever meteen in het probleem stappen en vergeten om zich heen te kijken hoe het probleem verankerd zit in het systeem.

Binnen sommige gezinnen is het alleen maar chaos en is er totaal geen sprake van communicatie, wat kan ik hierin betekenen?
Wees je ervan bewust dat er veelal in stilte gecommuniceerd wordt en aanvaard de emotionele stilte (armoede) in het gezin. Ook al wordt het niet direct uitgesproken, maar iedereen heeft een positie binnen het gezinssysteem. Luister naar wat wel gecommuniceerd wordt, maar vooral wat niet door de gezinsleden  gecommuniceerd wordt (over de ander).

Wat is de meest effectieve houding om gezinsproblematiek te hanteren?
Je daadkracht ontwikkelen als hulpverlener maakt je efficiënt, je incasseringsvermogen ontwikkelen maakt je effectief. Zorg dat beide elementen aanwezig zijn, zodat je vanuit je eigen balans kan functioneren in soms chaotische aandoende gezinssystemen.

Ik merk dat ik met de gezinsleden niet verder kom, er is alleen maar weerstand! Wat nu? Blijkbaar geeft het gezinssysteem signalen dat de samenwerking niet optimaal is of dat het niet meer om hen gaat. Geef acht om je eigen triggers, werk dit uit en zorg dat je ze niet in de weg zitten.

Hoe zorg ik er voor dat ik zelf niet ga aanmodderen binnen gezinnen en dat ik alert blijf voor de verhouding hulpverlener-gezinssysteem?
Zorg dat je een vaste buddy op achterwacht die je spiegelt en kritische vragen stelt over je interventies. Zoek een fijne collega op die ook kritisch kan meedenken over jouw rol en reflecteer samen met enige regelmaat over jouw rol en hoeveel energie je investeert binnen het gezin.

Heb je een tip om het gezin beter in kaart te krijgen?
Werk altijd met een flip-over, ga nooit dossiers in zijn geheel doorlezen. Een gezinssysteem ga je niet begrijpen door middel van platte tekst. Door het gezin uit te tekenen zie je de onderlinge verbanden.

Jij noemt steeds het uitwerken van het gezinssysteem op een flip-over. Dit heb ik gedaan, wat is nu de volgende stap?
Kijk naar krachtbronnen, de mensen met positieve belangen, betrek die zoveel mogelijk in het traject. Kijk naar het positieve en de kracht van je cliënten, leer hen als mensen kennen en benoem deze.

Wat kan ik zelf in het werken met complexe gezinsproblematiek ontwikkelen?
Ontwikkel een sterke mentale focus om je doelen te behalen te midden van ruis. Uiteindelijk gaat het allemaal om de focus om het vergrootglas dicht op de casus te richten en daarna weer op afstand te kijken. Hierdoor blijf je gevoelig voor de verhoudingen van de gezinsleden onderling en met jezelf in hun levensverhaal. Dit maakt je effectief en legt het accent op vraaggericht werken.

Wat kan ik doen voor de kinderen? Ik kan er niet altijd bij zijn als het mis gaat tussen de ouders.
Wees geen paraplu in de regen die later weer weggaat, geef praktische tips aan het kind zichzelf te redden. Leer het kind niet afhankelijk te worden van jou, als je toch uiteindelijk weggaat. Dat maakt het kind kwetsbaar. Maar als je het kind kan leren om een knuffel te pakken op het moment dat het mis gaat thuis, dan leer je het kind overleven. Soms is emotionele schade beperken het hoogst haalbare. Ik zit in een conflict met de ouders, zij doen niet wat wij willen! Voorkom dat het behalen van jouw hulpverleningsdoel een bal is waar alle partijen tegelijkertijd aan willen trekken, waardoor er geen resultaten behaald worden. Leer veren in je rol, ga strategisch handelen en voorkom hiermee conflicten. Als je jouw hulpverleningsdoelen op het spel zet vanuit confrontatie, zet je indirect jouw eigen positie in het gezinssysteem op spel.

Dit gezin is zo ontzettend door de wol geverfd als het gaat om hulpverlenen, het lijkt wel een rollenspel waar ik in zit! Hoe ga ik hiermee om?
Durf het archetype: de anti-hulpverlener te ontdekken en in te zetten. Soms is het heerlijk en functioneel de rol van hulpverlener even aan de kant te zetten en even niet in een ouderrol te zitten. Soms kan het relativeren om je waarden even los te laten en achterover te gaan leunen. Dan is het mogelijk als mens met ouders te praten over wat het betekent om steeds hulpverleners over de vloer te hebben en in wat voor rollenspel je dan terecht komt. Je wint hiermee aanzien, ook al voelt het misschien als een knieval. Uiteindelijk gaat het over mensen en mensen houden van mensen die hun menselijkheid laten zien.

Hoe ga ik het best om met de dagelijks drama?
Gebruik humor voor relativering en gezonde zelfspot met een knipoog. Vaak zijn situaties bizar en verkiezen gezinsleden voor onlogische stappen. Dit wil niet zeggen dat ze niet begrijpen en inzien hoe onlogische keuzes werken. Door daar met een glimlach naar te kijken en te benoemen vanuit gezonde humor kan er ruimte zijn om ook om jezelf te kunnen lachen. Ook dit is hulpverlenen.

Wat is in één zin de beste manier om aan te sluiten op een gezin met complexe problematieken?
Sluit aan op de geldende normen, voorkom normeren, daarmee ondergraaf je jouw eigen positie.

Wat gaat vaak mis in de hulpverlening rond complexe gezinsproblematiek?
Voorkom ten alle tijde emotionele gijzelingen en ontzet je van onuitgesproken claims.
Op het moment dat jouw belang en die van het gezin botsen, is er op relationeel niveau sprake van een emotionele gijzeling van jou als hulpverlener of andersom. Dit zit gelijkwaardige communicatie in de weg en ontstaat er vaak een loopgravenoorlog. Niemand komt tot zijn recht en de hulpverlener gaat steeds meer in de ouderrol. Hierdoor is er geen sprake meer van contact, maar van het proces van een eisende hulpverlener en saboterende ouders.